Spacer po Barczewie

Zwiedzanie Barczewa powinniśmy rozpocząć w centrum miasta, gdzie na niewielkim rynku, stoi neogotycki ratusz z XIX w., odbudowany po pożarze, jaki miał miejsce w 1980 r. Przy ratuszu bez trudu możemy zaparkować zarówno nasz samochód, jak i rower. Średniowieczna część Barczewa położona jest na planie prostokąta z regularną siatką ulic o charakterystycznej zabudowie małomiasteczkowej. Posiada liczne zabytki oraz miejsca warte obejrzenia. Pierwszym z nich jest, Salon Muzyczny im. Feliksa Nowowiejskiego – kompozytora, dyrygenta, pedagoga, organisty i organizatora życia muzycznego, twórcy „Hymnu Warmińskiego”, opery „Legenda Bałtyku”, melodii do słów M. Konopnickiej „Rota” i wielu innych. Salon mieści się w budynku, na miejscu którego znajdował się dom rodzinny kompozytora. Wcześniej istniało tu Muzeum biograficzne, otwarte 15 lipca 1961 r., w pięćdziesiątą rocznicę prawykonania „Roty” na krakowskich błoniach. Na budynku, od frontu, zamieszczono pamiątkową tablicę. Zgromadzono tu pamiątki po Nowowiejskim: fotografie, plansze, nuty, rękopisy utworów i utwory drukiem, dyplomy, rzeczy osobiste – m.in. frak, a także pianino i maskę pośmiertną kompozytora. Znajduje się tu także fortepian, na którym miał grywać Nowowiejski, biurko i szafa, będąca niegdyś własnością kompozytora. W Salonie znajdują się zabytkowe piece, które pozyskano z Woryt, Reszla i Olsztyna. Możemy tu również podziwiać dwie drewniane figury – św. Agaty i bł. Rozalii – wykonane w XIX w., pochodzące z Bramy Południowej, zwanej Olsztyńską. Odbywają się tu koncerty, wystawy i zajęcia gry na instrumentach.

Kolejnym miejscem, które musimy zwiedzić, jest położony w północnej części średniowiecznego miasta, Kościół św. Anny i św. Szczepana – późnogotycki kościół parafialny. Jego budowę ukończono w 1386 r. Dziś stanowi zabytek architektury sakralnej grupy I. Po raz pierwszy przebudowano go w 1414 r. Po pożarze w 1544 r., kościół uzyskał nowe sklepienie siatkowe i sieciowo-gwiaździste. W 1798 r., po kolejnym pożarze w trakcie odbudowy wieża otrzymała kwadratowy kształt. Zwieńczona została blaszanym hełmem i chorągiewką z datą 1800 r. W 1894 r., dokonując restauracji świątyni, dobudowano od strony wschodniej prezbiterium. Wnętrze kościoła stanowi trójnawowa hala o pięknych sklepieniach sieciowych, kryształowych i gwiaździstych. Kościół posiada barokowy i neogotycki wystrój wnętrza. Znajdują się w nim organy z 1700 r., stalle, chór, ołtarz główny i boczne ołtarze oraz freski ścienne na północnej i południowej ścianie prezbiterium. Cennym zabytkiem kościoła jest gotycki krucyfiks z ok. 1500 r. W 1821 r. przy kościele wybudowana została plebania.

Co roku, w ostatnich dniach maja, zarówno Kościół św. Anny, jak i Salon Muzyczny, odwiedzane są przez ogromną liczbę osób. W tym czasie odbywa się bowiem Międzynarodowy Festiwal Muzyki Chóralnej im. Feliksa Nowowiejskiego. Do udziału w festiwalu zapraszane są chóry amatorskie z krajów ościennych i z terenu Polski, które prezentują program, składający się z co najmniej 5 pieśni a cappella o treściach religijnych, w tym przynajmniej jednego utworu Feliksa Nowowiejskiego. Przed oficjalnym otwarciem festiwalu chórzyści w strojach galowych spotkają się przed pomnikiem Feliksa Nowowiejskiego przy Szkole Podstawowej, gdzie śpiewają „Rotę” i „Hymn Warmii”. Następnie przechodzą ulicami miasta do kościoła św. Anny. W przemarszu biorą udział uczniowie Szkoły Podstawowej w strojach warmińskich, niosąc tabliczki z nazwami chórów. Oficjalnego otwarcia festiwalu dokonuje gość honorowy – najmłodszy syn kompozytora Jan Nowowiejski wraz z małżonką. Festiwal kończy się koncertem galowym, podczas którego zostają ogłoszone wyniki konkursu i wręczone nagrody zwycięzcom. Na wszystkie koncerty jest wstęp wolny.

Tuż za kościołem znajduje się Staw Więzienny, wcześniej zwany Młyńskim. Jak mówią źródła historyczne, kiedy w roku 1326 biskup Eberhard z Nysy rozpoczął budowę kościoła dla franciszkanów wraz z konwentem, stawu jeszcze nie było. Pierwotnie osada powstała w dolinie dwóch rzek: Pisy Warmińskiej i wpadającej do niej rzeki Kiermas. W miejscu, gdzie obecnie rozlewają się wody stawu wcześniej musiał być ogród warzywny, a może duże pole kapusty, które należało do braci zakonnych z pobliskiego klasztoru. Dopiero podczas pierwszych prac melioracyjnych, tuż przed nadaniem praw miejskich (1364r.), staw został utworzony sztucznie, prawdopodobnie przez zakonników. Wydobyta ziemia posłużyła do usypania kopca, na którym znajduje się Kościół pw. Dobrego Łotra św. Dyzmy. Od początku staw z małą wysepką był nie tylko zarybionym zbiornikiem wodnym, ale stanowił naturalną przeszkodę przed najeźdźcami, a wpadająca rzeka Pisa stała się ważnym szlakiem transportowym. Już w średniowieczu, za pomocą śluz i drewnianych zastaw, na ujściu ze stawu regulowano poziom wód napędzających żarna młyna wodnego, który znajdował się po lewej stronie ulicy Nowowiejskiego, tuż za zamkiem biskupim. Od tej pory staw nazywano Stawem Młyńskim. Nazwa ta funkcjonowała do roku 1945. W tym czasie na potrzeby młyna powstały przy kościele farnym św. Anny dwa spichrze zbożowe, biały i czerwony. Potem młyn przeniesiono w inne miejsce, gdzie przepływające wody fosy napędzały już nowe koła młyńskie, a dziś turbinę elektryczną.

Z chwilą, kiedy znad Stawu Młyńskiego przeniesiono żarna młyńskie nad fosę, fosę nazwano Kanałem Młyńskim. Natomiast w miejsce pierwszego młyna stanął prywatny tartak, którego piły poruszała woda. Tartak pracował do roku 1930. Potem, w miejscu gdzie przy Stawie Młyńskim był tartak urządzono piękny ogród z ukwieconymi klombami i ławkami. W latach pięćdziesiątych XX wieku pobudowano tam drewniany „grzybek”, dla miejscowej kapeli, która w sobotnie popołudnie przygrywała mieszkańcom. Przy stawie była przystań, przy której zatrzymywały się łódki i kajaki. Po roku 1945, z racji sąsiedztwa więzienia, zmieniono nazwę stawu z Młyńskiego na Więzienny. Natomiast nazwa Kanał Młyński – pozostała.

W 2007 r. Staw Więzienny został poddany melioracji, a znajdujący się niegdyś nad jego wodami park – odtworzeniu. Dzisiaj, podobnie jak w połowie XX w., nad brzegiem stawu cumują kajaki, a barczewianie spacerują po alejkach i spoglądają na odbijający się w taflach wody Kościół św. Anny.

Po drugiej stronie stawu znajduje się Zakład Karny, który oficjalnie został otwarty przez władze pruskie w 1832 r. Wówczas mieścił on już około 800 więźniów i zatrudniał blisko 100 miejscowych strażników. Przyglądając się zabudowaniom więziennym, na pierwszym planie widzimy trzykondygnacyjny budynek, posadowiony na szerokich – metrowych – fundamentach, z sutereną w kształcie litery „T”, zwieńczony kwadratową wieżyczką, na której zamontowano zegar. Dach pokryty jest czerwoną dachówką, a narożniki i część frontową ozdobiono rzeźbami – figurami świętych. W części frontowej budynku, na początku XIX w., umieszczono duże cele. Pojedyncze cele zawierało środkowe, czterokondygnacyjne skrzydło z niskim parterem. Tam wielu zakonników, zapewne za jakieś przewinienia, spędzało czas w jednoosobowych celach. Prawdopodobnie przez to klasztor zyskał miano „Domu Karnego”. Pierwszych więźniów, na podstawie Dekretu Rządu Pruskiego, osadzono w trzykondygnacyjnym budynku w 1812 r. W barczewskim Zakładzie Karnym, 12 listopada 1986 roku, zmarł były gauleiter i nadprezydent Prus Wschodnich Erich Koch. Więzienie to w latach 80. XX wieku było więzieniem politycznym, w którym przetrzymywano działaczy antykomunistycznych (m.in.: Władysława Frasyniuka, Adama Michnika i Leszka Moczulskiego).

Ponad budynkami Zakładu Karnego góruje wieża Kościoła, wcześniej zwanego kaplicą, który wybudowany został w 1873 roku i początkowo znajdował się po zewnętrznej stronie murów więziennych. Do dziś w dobrym stanie zachowała się ambona, empora chórowa oraz ornamenty polichromii. W zarząd więziennictwa kościół przekazano w 1950 r. Do roku 1989 służył jako magazyn wyrobów gotowych. Obecnie jest jedynym w Polsce obiektem sakralnym znajdującym się w obrębie murów obronnych. W czerwcu 1998 r., metropolita warmiński abp Edmund Piszcz dokonał konsekracji kościoła pod wezwaniem św. Dyzmy, czyli Dobrego Łotra – patrona więźniów. 

Spacerując nową alejką nad Stawem Więziennym, dojdziemy do Kościoła św. Andrzeja Apostoła. Kościół wraz z konwentem, zbudował w 1326 r. bp Warmiński Eberhard dla braci mniejszych z prowincji saskiej. Rozbudowany w latach 1380-1390 w stylu gotyckim stanowił południowe skrzydło czworobocznej budowli klasztornej z wewnętrznym dziedzińcem. W roku 1594 na zlecenie kardynała Andrzeja Batorego dobudowano kaplicę św. Antoniego, w której umieszczono, jedno z najpiękniejszych dzieł renesansu na Warmii – nagrobek Andrzeja Batorego i jego brata Baltazara, wykonany w 1598 roku przez Wilhelma i Abrahama van der Block. W roku 1595 do klasztoru sprowadzono bernardynów, znanych jako zakon intelektualistów. W 1677 r., z Warszawy przeniesiono studium teologiczne w związku z rozprzestrzenianiem się protestantyzmu. Kościół na przełomie XVI i XVII w. był przebudowany. Posiada bogaty wystrój wnętrza z XVII i XVIII w., w tym osiem barokowych ołtarzy i rokokową ambonę. W posadzce kościoła widnieje płyta nagrobna biskupa warmińskiego Piotra Tylickiego z 1655 r. Ponadto w chórze zachowały się doskonałej roboty renesansowe rzeźbione stalle zakonne o cechach manieryzmu niderlandzkiego z pocz. XVII w. W latach 1959-1960 odremontowany. W 1982 r., po 172 latach nieobecności, do klasztoru w Barczewie powrócili ojcowie bernardyni. Przystąpiono do remontu i zabezpieczania świątyni przed dalszym niszczeniem. W 1987 r., wybudowano dom klasztorny, a od lipca 1989 r., kościół poklasztorny franciszkanów stał się kościołem parafialnym. Kościół św. Andrzeja Apostoła jest budowlą w stylu gotycko-renesansowym, stanowiącą zabytek klasy „0”.

Barczewo to miasto, w którym mieszkali wyznawcy wielu religii, dlatego w niedalekim sąsiedztwie Kościoła św. Andrzeja Apostoła, przy ulicy Grunwaldzkiej, w zakolu Kanału Młyńskiego, stoi neogotycki kościół ewangelicko – augsburski. Pod jego budowę, Król Fryderyk Wilhem III, w 1847 r., podarował gminie ewangelickiej mały ogród należący do klasztoru franciszkańskiego. Dzięki składkom pastorów ewangelickich przebywających w Niemczech, kościół wraz z plebanią wybudowano w 1871 r. Wyposażenie świątyni było skromne i składało się z organów, drewnianych ławek, ambony i małego ołtarza. We wnętrzu znajduje się prostokątna tablica upamiętniającą poległych za ojczyznę w pierwszej wojnie światowej, należących do gminy ewangelickiej. W 1945 r., po wysiedleniu z miasta mieszkańców wyznania ewangelickiego i ostatniego pastora, kościół i plebania zostały przejęte przez skarb państwa. Przed oddaniem świątyni na potrzeby Muzeum Warmii i Mazur zniszczono część wyposażenia, zdewastowano organy i dzwony. Obecnie budynek należy do Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie, jednak władze Barczewa zabiegają o jego przekazanie miastu.

Podążając ulicą Grunwaldzką, dojdziemy do skrzyżowania z ulicą Mostową, przy której znajduje się brama miejska. Jej historia sięga okresu średniowiecza. W 1386 roku, biskup Henryk Sorbon nakazał otoczyć miasto masywnymi murami, które zaopatrzone zostały w dwie bramy wzniesione naprzeciw siebie. Mury obronne, a także okrągłe i kwadratowe baszty pobudowano z czerwonej cegły. Do dziś przy ulicy Mostowej pozostał ślad po średniowiecznej bramie miejskiej. Pobudowano ją od południowej strony grodu, skąd wiódł trakt w kierunku dzisiejszego Olsztyna. Wcześniej zwano ją bramą Południową, a po 1945 roku bramą Olsztyńską. W tym okresie średniowieczne Barczewo w zasadzie miało dwie główne, murowane bramy: wspomnianą bramę Południową oraz po stronie północnej grodu, bramę Północną, zwaną Jeziorańską – obecnie nieistniejącą. Była też trzecia, mniejsza brama, zwaną Zamkową lub Mniejszą, z której korzystali jedynie mieszkańcy zamku biskupiego. Znajdowała się ona przy dzisiejszej ulicy Nowowiejskiego od strony ujścia rzeki Pisy ze stawu Młyńskiego (dziś Więziennego). Na bramie Południowej, pod koniec XIX wieku, umieszczone zostały dwie figury wykonane z drewna, przedstawiające św. Agatę i św. Rozalię. Figury w nienaruszonym stanie dotrwały do stycznia 1945 roku. Później jedna figura pozbawiona została mosiężnej korony. Legenda głosi, że figurki te były ufundowane przez mieszkańców w dowód wdzięczności za wyprowadzenie groźnej zarazy poza mury miasta. Pod koniec lat sześćdziesiątych XX wieku, w obawie przed dalszym niszczeniem, figury zdjęto i poddano konserwacji, po której umieszczono je w Salonie Muzycznym im. Feliksa Nowowiejskiego w Barczewie. W ich miejsce natomiast ustawiono kopie figurek, wykonane z tworzywa sztucznego.

W Barczewie, mieście wielu wyznań i religii, nie mogło zabraknąć wyznawców judaizmu. W odległości około 200 metrów od bramy Olsztyńskiej, przy ulicy Kościuszki, usytuowana jest synagoga, zwana bożnicą żydowską. Wybudowana w 1847 r., w stylu neoklasycznym, usytuowana jest według wszelkich zaleceń Talmudu. To budynek dwukondygnacyjny z płaskim sufitem i posadzką z płytek ceramicznych oraz chórem wspartym na dwóch słupach z drewnianą balustradą. W roku 1937 gmina żydowska sprzedała synagogę prywatnemu nabywcy. Pod koniec 1938 r., w budynku odbywały się zajęcia modelarsko-warsztatowe. W latach 1941-1943 przy pracach zatrudniano miejscowych więźniów. W 1975 r., przekazano budynek Muzeum Warmii i Mazur, a następnie podarowano Stowarzyszeniu Społeczno-Kulturalnemu „Pojezierze”. W latach 1980-1996 mieściło się w nim Centrum Tkactwa Warmii i Mazur, kierowane przez Barbarę Hulanicką, autorkę wielu gobelinów. Obecnie znajduje się tu galeria sztuki, prowadzona przez członków Stowarzyszenia „Pojezierze”. Organizowane są tu m.in. wystawy mające na celu promowanie lokalnej nieprofesjonalnej twórczości artystów ludowych i ginących rzemiosł.

Nieodzownym elementem krajobrazu miasta i gminy Barczewo są przydrożne kapliczki. Najstarsza, dwukondygnacyjna, pochodząca z początku XVII wieku, znajduje się przy ul. Warmińskiej. Kapliczki można zobaczyć na dziedzińcu kościoła św. Andrzeja, na starym cmentarzu komunalnym przy ul. Armii Krajowej, przy ulicy Granicznej, Mostowej, Wojska Polskiego, Olsztyńskiej. Ponadto na terenie dekanatu barczewskiego znajdują się liczne zabytkowe przydrożne kapliczki pochodzące z różnych okresów naszej historii.

Z zabytków zachowała się również plebania z 1821 r., znajdująca się przy kościele św. Anny, dwa późnośredniowieczne spichrze, biały i czerwony przy ul. Klasztornej, neogotycka wieża ciśnień z 1907 r., neogotycki, pochodzący z końca XIX wieku budynek szkoły przy ul. Wojska Polskiego oraz ponad 60 domów i kamieniczek, pochodzących z XIX wieku, znajdujących się przy ulicach: Grunwaldzkiej, Mickiewicza, Traugutta i Wojska Polskiego.

Poza zabytkami ciekawostką miasta jest Góra Krzyżowa, leżąca nad rzeką Pisą, dwa kilometry od Barczewa, w kierunku Zalesia. Według źródeł historycznych jest to miejsce osady pruskiej.